Gry komputerowe a dzieci: korzyści i ograniczenia w zależności od wieku
Krótka odpowiedź: To, czy gry pomagają dziecku, czy mu szkodzą, zależy dużo bardziej od wieku i od tego, co gra wypiera, niż od samych gier. Dla dzieci do 5 lat Światowa Organizacja Zdrowia (2019) zaleca brak siedzącego czasu przed ekranem przed 2. urodzinami i najwyżej godzinę dziennie w wieku 2-4 lat. Dla dzieci w wieku szkolnym duże badania (Przybylski 2014, Sauce 2022, Kovess-Masfety 2016) pokazują, że umiarkowane granie jest obojętne albo lekko korzystne, a najwyraźniejsze ryzyka to gorszy sen oraz, u około 2-3% graczy, zaburzenie grania.
Rodzice słyszą o grach dwie głośne opowieści: że psują mózg i że tak naprawdę uczą. Badania nie potwierdzają żadnej z nich w mocnej wersji. Pokazują za to, że rozsądna ilość grania bardzo się zmienia między maluchem a nastolatkiem i że kilka konkretnych ograniczeń znaczy dużo więcej niż całkowity zakaz. Poniżej omawiamy, co znalazły najważniejsze badania, z podziałem na wiek. Wszystkie źródła są na końcu tekstu.
W skrócie: według wieku
| Wiek | Co mówią badania | Główny powód, by ograniczać |
|---|---|---|
| Poniżej 2 lat | Bez siedzącego czasu przed ekranem do 2. roku życia (WHO). Najpierw zabawa, rozmowa i czytanie. | Ekran zastępuje kontakt twarzą w twarz, z którego małe dzieci się uczą |
| 2-4 lata | Najwyżej 1 godzina dziennie siedzącego czasu przed ekranem, im mniej, tym lepiej (WHO). Krótkie, proste gry razem z dorosłym. | Rozwój, ruch, sen |
| 5-9 lat | Gry mogą pomagać w nauce liter, liczb i logicznego myślenia. Liczy się treść i ilość. | Sen, zabawa na dworze, treści nieodpowiednie do wieku |
| 10-15 lat | Umiarkowane granie nie różni się od niegrania. Codzienne granie powyżej 3 godzin wiąże się z nieco gorszym funkcjonowaniem. | Sen, szkoła, nieliczni z problemowym graniem |
| Nastolatki | Gry to także życie towarzyskie. Obserwuj wzorzec (kontrola, priorytety, szkody), a nie tylko godziny. | Zaburzenie grania, sen |
Niemowlęta i maluchy (do 2 lat): mało do zyskania, dużo do zastąpienia
Wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia z 2019 roku dla dzieci do 5 lat mówią, że siedzący czas przed ekranem nie jest zalecany ani niemowlętom do 1. roku, ani rocznym dzieciom, a dwulatki powinny spędzać go najwyżej godzinę dziennie, im mniej, tym lepiej. Gdy dziecko siedzi, WHO zachęca do czytania i opowiadania mu historii, a poza tym do dużej ilości ruchu i snu.
Problemem nie jest to, że gra jest trująca, tylko to, co wypiera. Kanadyjskie badanie, które śledziło 2441 dzieci (Madigan i in., JAMA Pediatrics, 2019), wykazało, że więcej czasu przed ekranem w wieku 24 i 36 miesięcy zapowiadało słabsze wyniki w przesiewowym teście rozwoju w wieku 36 i 60 miesięcy. Efekty były małe (standaryzowana beta −0,06 i −0,08), ale kierunek był istotny: najpierw był ekran, potem niższe wyniki, a nie odwrotnie.
Na co pozwalać: na bardzo niewiele i nigdy samemu. Jeśli maluch naciska klawisze komputera, usiądź obok i nazywaj to, co widzi. Gra taka jak nasza Klawiatura dla malucha, w której każdy klawisz pokazuje literę i wypowiada jej nazwę, a przegrać się nie da, sprawdza się jako wspólna chwila. Nie jest czymś, co zostawia się włączone dla dziecka.
Przedszkolaki (2-5 lat): krótko, razem i naprawdę edukacyjnie
Od 2. roku życia limit WHO to najwyżej godzina dziennie siedzącego czasu przed ekranem dla dzieci 2-4-letnich. Amerykańska Akademia Pediatrii w stanowisku Media and Young Minds (2016) kładzie nacisk na to, by rodzice i dzieci korzystali z mediów razem, i by zostawało dość czasu na inne zajęcia, których małe dziecko potrzebuje do rozwoju.
Nie każda gra z napisem „edukacyjna” nią jest. W przeglądzie z 2015 roku w Psychological Science in the Public Interest Hirsh-Pasek i współpracownicy zauważyli, że w App Store Apple jako edukacyjne sprzedawano około 80 000 aplikacji, w większości nieprzetestowanych. Z kilkudziesięciu lat badań nad uczeniem się wyprowadzili cztery filary: dzieci uczą się najlepiej, gdy są aktywne (myślą, a nie tylko stukają), zaangażowane (nie rozprasza ich nic dodatkowego), gdy treść jest znacząca (powiązana z ich życiem) i gdy nauka jest społeczna (z rodzicem albo innymi dziećmi).
Na co pozwalać: na krótkie sesje gier, które ćwiczą jedną umiejętność i nie mają sklepików, serii dni ani reklam, które odciągają dziecko. Grajcie razem i rozmawiajcie o grze. Co ograniczać: gry, które toczą się same (autoodtwarzanie, niekończące się nagrody), i wszystko w godzinie przed snem.
Wczesny wiek szkolny (6-9 lat): tu gry naprawdę mogą pomagać
W tym wieku dowody na korzyści stają się realne, choć z zastrzeżeniami. Projekt School Children Mental Health Europe objął 3195 dzieci w wieku 6-11 lat z sześciu krajów UE (Kovess-Masfety i in., 2016). Około 20% z nich grało ponad 5 godzin tygodniowo. Po uwzględnieniu sytuacji rodzinnej te dzieci miały 1,75 raza większą szansę na wysokie funkcjonowanie intelektualne i 1,88 raza większą szansę na wysokie ogólne kompetencje szkolne w ocenie nauczycieli. Miały też mniej problemów z rówieśnikami, a badanie nie znalazło związku z problemami ze zdrowiem psychicznym.
Dwa zastrzeżenia. To dane obserwacyjne, więc nie dowodzą, że lepsze wyniki spowodowały gry. A „ponad 5 godzin tygodniowo” to mniej niż godzina dziennie, czyli granie umiarkowane, nie intensywne.
Na co pozwalać: na gry, które ćwiczą konkretną umiejętność: pisanie na klawiaturze, liczenie w pamięci, łamigłówki logiczne, pamięć. Nasze Balonowe pisanie zaczyna od pojedynczych liter i przechodzi do całych słów, a łamigłówki takie jak Wieża Hanoi uczą planowania kilku ruchów naprzód. Co ograniczać: treści powyżej oznaczenia wiekowego (w Europie szukaj etykiety PEGI: 3, 7, 12, 16 lub 18) i granie kosztem czasu na dworze albo snu.
Starsze dzieci i młodsze nastolatki (10-15 lat): ilość „w sam raz”
Najlepsze dowody dla tego wieku pochodzą z bardzo dużych prób. Na reprezentatywnej brytyjskiej próbie 10-15-latków Andrew Przybylski (Pediatrics, 2014) porównał niegrających z dziećmi grającymi mniej niż godzinę, od 1 do 3 godzin i ponad 3 godziny dziennie:
- Poniżej 1 godziny dziennie wiązało się z wyższym zadowoleniem z życia i większą skłonnością do pomagania innym oraz z mniejszą liczbą problemów emocjonalnych i z zachowaniem.
- Od 1 do 3 godzin dziennie nie różniło się od niegrania wcale.
- Ponad 3 godziny dziennie wiązały się z nieco gorszym funkcjonowaniem.
- Wszystkie te efekty były małe: gry wyjaśniały mniej niż 1,6% różnic między dziećmi.
Kolejne badanie, na 120 115 angielskich piętnastolatkach (Przybylski i Weinstein, Psychological Science, 2017), znalazło ten sam zakrzywiony wzór dla czasu przed ekranem w ogóle, tak zwaną hipotezę Złotowłosej: umiarkowana ilość nie szkodzi, a minusy pojawiają się dopiero przy intensywnym używaniu. Progi były inne dla dni szkolnych i dla weekendów.
W tym wieku widać też korzyść poznawczą. Sauce i współpracownicy (Scientific Reports, 2022) śledzili 9855 amerykańskich dzieci od 9-10 roku życia przez dwa lata i stwierdzili, że u dzieci, które więcej grały, wyniki testów inteligencji rosły bardziej (standaryzowana beta +0,17), także po uwzględnieniu różnic genetycznych i dochodu rodziny. Na początku badania oglądanie filmów i kontakty towarzyskie w sieci były lekko ujemnie skorelowane z inteligencją, a granie nie było z nią skorelowane wcale. Oglądanie filmów również dało przez dwa lata mniejszy dodatni efekt (+0,12), choć nie w każdej wersji analizy. Najbezpieczniej więc przyjąć, że umiarkowane granie w tym wieku nie odbywa się kosztem rozwoju poznawczego.
A co z przemocą i agresją?
To najbardziej sporne pytanie, a wielkości efektów są tu znikome. Metaanaliza Christophera Fergusona z 2015 roku, obejmująca 101 badań dzieci i nastolatków, wykazała związek grania z agresją na poziomie korelacji około r = 0,06, z mniejszą skłonnością do pomagania na poziomie 0,04, z objawami depresji 0,04, z problemami z uwagą 0,03, a z wynikami w szkole praktycznie zerowy (−0,01). Dla porównania: r = 0,06 oznacza, że gry tłumaczą znacznie mniej niż 1% różnic w agresji między dziećmi.
Nie znaczy to, że treść jest obojętna. Straszne albo brutalne gry nadal mogą zdenerwować młodsze dziecko i właśnie do tego służą oznaczenia wiekowe. Gry z oznaczeniem PEGI 3 nie mogą na przykład zawierać dźwięków ani obrazów, które mogłyby przestraszyć małe dzieci.
Najmocniejsze dowody eksperymentalne na wyostrzenie umiejętności mają z kolei gry akcji. Metaanaliza Bediou i współpracowników (Psychological Bulletin, 2018) wykazała, że trening z grami akcji poprawia percepcję, uwagę i myślenie przestrzenne o mniej więcej jedną trzecią odchylenia standardowego (g = 0,34). Autorzy ostrzegają jednak, że tendencyjność publikacji zawyża opublikowane efekty o około 30%, a większość gier akcji i tak ma oznaczenia dla starszych nastolatków. O tym, jakie umiejętności trenują różne rodzaje gier, piszemy w tekście jak gry rozwijają mózg.
Ograniczenie z najmocniejszymi dowodami: sen
Jeśli wprowadzasz tylko jedną zasadę, niech dotyczy pory snu. Hale i Guan przejrzały 67 badań dzieci w wieku szkolnym i nastolatków (Sleep Medicine Reviews, 2015) i w 90% z nich czas przed ekranem wiązał się z gorszym snem, głównie krótszym i późniejszym. Ich rada: ograniczać ekrany szczególnie przed snem i w porze snu. Gry wyjątkowo skutecznie trzymają dzieci na nogach, bo nie mają naturalnego końca: zawsze jest jeszcze jeden poziom.
- Kończ granie mniej więcej godzinę przed snem.
- Na noc konsole, tablety i telefony zostają poza sypialnią.
- Wybieraj gry z krótkimi rundami, które same się kończą.
Kiedy granie jest problemem: zaburzenie grania
Od klasyfikacji ICD-11 Światowa Organizacja Zdrowia uznaje zaburzenie grania (kod 6C51). Definiuje je wzorzec zachowania, a nie liczba godzin: osłabiona kontrola nad graniem, gry stawiane wyżej niż inne zainteresowania i codzienne zajęcia oraz granie mimo negatywnych konsekwencji, zwykle przez co najmniej 12 miesięcy.
Metaanaliza 53 badań z udziałem 226 247 osób (Stevens i in., 2021) oszacowała częstość na świecie na 3,05%, a na 1,96%, gdy liczyć tylko badania z najstaranniej dobraną próbą. Próby nastolatków dawały wyższe szacunki. Innymi słowy: większość dzieci, które kochają gry i dużo grają, nie ma zaburzenia. Sygnały ostrzegawcze to rezygnowanie z przyjaciół, snu, szkoły albo zainteresowań na rzecz gier i niemożność przerwania gry, gdy dziecko samo tego chce.
Jak duży jest ten wpływ naprawdę?
W dużych badaniach czas spędzany z technologią cyfrową wyjaśnia bardzo niewiele z tego, jak dzieci się czują. Orben i Przybylski (Nature Human Behaviour, 2019) przeanalizowali trzy duże zbiory danych obejmujące 355 358 nastolatków i stwierdzili, że korzystanie z technologii cyfrowej wyjaśnia najwyżej 0,4% zróżnicowania ich dobrostanu. Badanie, które połączyło rzeczywiste dane o czasie gry 38 935 graczy od siedmiu wydawców z ich deklarowanym samopoczuciem (Vuorre i in., 2022, dorośli gracze), nie znalazło niemal żadnych dowodów, że sam czas gry wpływa na samopoczucie. Ważniejsze było, dlaczego ludzie grali, a nie jak długo.
Praktyczny wniosek: godziny są tylko przybliżeniem. Zapytaj, co gra zastępuje (sen, zabawę na dworze, lekcje, czas z rodziną) i jak dziecko reaguje, gdy trzeba skończyć.
Praktyczne zasady dla rodziców
- Do 2 lat: bez samodzielnego czasu przed ekranem, tylko krótkie wspólne chwile.
- 2-4 lata: najwyżej godzina siedzącego czasu przed ekranem dziennie, w miarę możliwości razem.
- Od 5 lat: wybieraj gry, które uczą jednej konkretnej rzeczy, sprawdzaj oznaczenie PEGI i unikaj gier zbudowanych wokół sklepików i reklam.
- W każdym wieku: bez gier w ostatniej godzinie przed snem i bez urządzeń w sypialni na noc.
- Od 10 lat: umiarkowane codzienne granie jest w porządku dla większości dzieci. Obserwuj, czy dziecko panuje nad graniem, zamiast liczyć minuty.
- Czasem zagraj razem z dzieckiem. To najprostszy sposób, by wiedzieć, czym jest gra i jak dziecko na nią reaguje.
Jak zbudowane są nasze gry dla dzieci
Nasze gry dla najmłodszych, czyli Klawiatura dla malucha, Balonowe pisanie i Kolorowanki dla dzieci, działają w przeglądarce bez pobierania i bez zakładania konta. Ich strony nie wyświetlają reklam i nie wczytują analityki ani reklamowych plików cookie, nie ma w nich też sklepików, monet ani serii dni. Jeśli twoje dziecko uczy się czytać, zajrzyj do tekstu o grze do nauki czytania dla dzieci. Więcej pomysłów znajdziesz w poradnikach o grach edukacyjnych dla dzieci (po angielsku) i grach do nauki pisania na klawiaturze (po angielsku).
Najczęściej zadawane pytania
Ile czasu dziennie dziecko może grać?
Dla dzieci do 5 lat liczbę podaje Światowa Organizacja Zdrowia: niemowlęta i roczne dzieci nie powinny spędzać czasu przed ekranem na siedząco, a dzieci 2-4-letnie najwyżej godzinę dziennie, im mniej, tym lepiej. Dla dzieci w wieku szkolnym nie ma oficjalnego limitu. Duże badania 10-15-latków nie wykazały różnicy między umiarkowanymi graczami a niegrającymi, niewielkie minusy pojawiały się powyżej około 3 godzin dziennie, a najwyraźniej szkodzi granie kosztem snu.
Czy gry są dobre dla mózgu dziecka?
Niektóre badania mówią, że tak, w umiarkowanym stopniu. Wśród 9855 amerykańskich dzieci obserwowanych przez dwa lata więcej grania w wieku 9-10 lat wiązało się z niewielkim wzrostem wyników testów inteligencji (standaryzowana beta +0,17), po uwzględnieniu genów i dochodu rodziny. Europejskie badanie dzieci 6-11-letnich powiązało ponad 5 godzin gry tygodniowo z większą szansą na dobre wyniki w szkole. Oba badania są obserwacyjne, więc pokazują związek, a nie dowód przyczyny.
Czy gry komputerowe robią z dzieci agresorów?
Dane mówią, że efekt jest bardzo mały. Metaanaliza 101 badań dzieci i nastolatków z 2015 roku znalazła korelację r = 0,06 między graniem a agresją oraz równie drobne związki z depresją, problemami z uwagą i wynikami w szkole. Oznaczenia wiekowe, takie jak PEGI, nadal mają sens, bo treść gry może przestraszyć lub zdenerwować młodsze dziecko.
Czym jest zaburzenie grania i jak często występuje?
Zaburzenie grania (gaming disorder) to rozpoznanie w klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia: utrata kontroli nad graniem, przedkładanie gier nad inne zainteresowania i obowiązki oraz granie mimo wyraźnych szkód, zwykle przez co najmniej 12 miesięcy. Metaanaliza 53 badań z 2020 roku oszacowała jego częstość na świecie na około 3%, a w najlepiej dobranych próbach na około 2%. Większość dzieci, które dużo grają, nie ma tego zaburzenia.
Czy zakazać gier przed snem?
To ograniczenie ma najmocniejsze uzasadnienie w badaniach. Przegląd 67 badań wykazał związek czasu przed ekranem z krótszym lub późniejszym snem w 90% z nich. Kończenie gry mniej więcej godzinę przed snem i trzymanie urządzeń poza sypialnią chroni sen bez zakazywania gier w ogóle.
Źródła
- Światowa Organizacja Zdrowia (2019): Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age; podsumowanie: To grow up healthy, children need to sit less and play more
- American Academy of Pediatrics, Council on Communications and Media (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5), e20162591.
- Madigan, S., Browne, D., Racine, N., Mori, C., Tough, S. (2019). Association Between Screen Time and Children's Performance on a Developmental Screening Test. JAMA Pediatrics, 173(3), 244-250.
- Hirsh-Pasek, K. i in. (2015). Putting Education in "Educational" Apps. Psychological Science in the Public Interest, 16(1).
- Kovess-Masfety, V. i in. (2016). Is time spent playing video games associated with mental health, cognitive and social skills in young children? Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 51(3), 349-357.
- Przybylski, A. K. (2014). Electronic Gaming and Psychosocial Adjustment. Pediatrics, 134(3), e716-e722.
- Przybylski, A. K., Weinstein, N. (2017). A Large-Scale Test of the Goldilocks Hypothesis. Psychological Science, 28(2), 204-215.
- Sauce, B., Liebherr, M., Judd, N., Klingberg, T. (2022). The impact of digital media on children's intelligence while controlling for genetic differences in cognition and socioeconomic background. Scientific Reports, 12, 7720.
- Ferguson, C. J. (2015). Do Angry Birds Make for Angry Children? A Meta-Analysis of Video Game Influences on Children's and Adolescents' Aggression, Mental Health, Prosocial Behavior, and Academic Performance. Perspectives on Psychological Science, 10(5), 646-666.
- Bediou, B. i in. (2018). Meta-analysis of action video game impact on perceptual, attentional, and cognitive skills. Psychological Bulletin, 144(1), 77-110.
- Hale, L., Guan, S. (2015). Screen time and sleep among school-aged children and adolescents: a systematic literature review. Sleep Medicine Reviews, 21, 50-58.
- Światowa Organizacja Zdrowia: ICD-11, 6C51 Gaming disorder
- Stevens, M. W., Dorstyn, D., Delfabbro, P. H., King, D. L. (2021). Global prevalence of gaming disorder: A systematic review and meta-analysis. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 55(6), 553-568.
- Orben, A., Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3, 173-182.
- Vuorre, M., Johannes, N., Magnusson, K., Przybylski, A. K. (2022). Time spent playing video games is unlikely to impact well-being. Royal Society Open Science, 9, 220411.
- PEGI: What do the labels mean?
