Jak gry rozwijają mózg: co pokazały badania i skany mózgu
Krótka odpowiedź: gry zmieniają mózg i skany mózgu to zmierzyły: dwa miesiące grania w Super Mario 64 zwiększyły ilość istoty szarej w hipokampie (Kühn, 2014), gry akcji wyostrzają uwagę wzrokową (Green i Bavelier, 2003), a specjalnie zaprojektowana gra wyścigowa zmniejszyła u seniorów koszty wielozadaniowości (Anguera, 2013). Każdy typ gry trenuje konkretną umiejętność: gry akcji uwagę i szybkość reakcji, łamigłówki planowanie i logikę, gry pamięciowe pamięć krótkotrwałą. Gry nie sprawiają natomiast, że stajemy się mądrzejsi we wszystkim: zyski zostają blisko tego, co ćwiczymy.
Każda ćwiczona umiejętność zostawia ślad w mózgu. Badano już mózgi muzyków, żonglerów i taksówkarzy i u każdej z tych grup różnią się te obszary, których używa ich praca. Gry to też ćwiczenie, często wielogodzinne, więc neurobiolodzy zadali oczywiste pytanie: co to całe granie robi z mózgiem? Odpowiedź jest bardziej konkretna niż ostrzeżenia, że gry „psują mózg”, i niż reklamy obiecujące „bystrzejszy umysł w dziesięć minut dziennie”. Ten artykuł pokazuje, jakie umiejętności trenuje każdy typ gry, na jakich badaniach to opieramy i gdzie dowody się kończą.
Jak gra może zmienić mózg?
Mózg przebudowuje się pod wpływem używania; tę właściwość nazywamy neuroplastycznością. Połączenia obsługujące daną umiejętność stają się silniejsze i szybsze, a przy dużej ilości ćwiczeń zaangażowane obszary mogą nawet zmienić rozmiar. Najsłynniejszy przykład nie dotyczy gier: w 2000 roku Eleanor Maguire i jej zespół z University College London wykazali, że londyńscy taksówkarze, którzy uczą się na pamięć tysięcy ulic, mają większą tylną część hipokampu, obszaru kluczowego dla pamięci przestrzennej, niż osoby niejeżdżące taksówką.
Gry dodają do zwykłego ćwiczenia jedną rzecz: trzymają nas na granicy możliwości. Poziom trudności rośnie wraz z postępami, informacja zwrotna przychodzi natychmiast, a wynik mówi dokładnie, jak nam poszło. To bardzo bliskie temu, co psychologowie nazywają praktyką celową, czyli treningowi, który najszybciej daje postęp.
Ćwiczenie sprawia też, że mózg pracuje wydajniej, a nie tylko intensywniej. W 1992 roku Richard Haier i współpracownicy zbadali za pomocą PET osoby przed kilkutygodniowym treningiem w Tetrisa i po nim. Wraz ze wzrostem wyników mózg zużywał podczas gry mniej glukozy. Gracze znaleźli tańszy sposób na wykonanie tej samej pracy; tak właśnie wygląda uczenie się na skanie mózgu.
Jakie umiejętności trenuje każdy typ gry?
„Gry na mózg” to zbyt szeroka etykieta. Różne gry wymagają różnych rzeczy, a wyniki badań ściśle za tym idą:
| Typ gry | Co trenuje | Siła dowodów | Przykłady na naszej stronie |
|---|---|---|---|
| Szybkie gry akcji | Uwaga wzrokowa, śledzenie wielu obiektów, szybkość reakcji | Mocna: wiele eksperymentów i metaanaliz | Space Rocks, Łap kreta |
| Gry 3D z eksploracją i platformówki | Orientacja i pamięć przestrzenna | Umiarkowana: badania obrazowe na małych grupach | Na razie brak: nasze gry są dwuwymiarowe |
| Łamigłówki wymagające planowania | Planowanie kroków, utrzymywanie celu w pamięci | Używane jako testy kliniczne; efekty treningu zostają blisko zadania | Wieża Hanoi, Przesuwanie skrzyń |
| Łamigłówki logiczne | Wnioskowanie, sprawdzanie hipotez | Zyski głównie w samej łamigłówce | Sudoku, Obrazki logiczne, Łamacz kodu |
| Gry pamięciowe | Pamięć krótkotrwała i wzrokowo-przestrzenna | Wiarygodne w podobnych zadaniach, rzadko poza nimi | Pary, Echo kolorów |
| Gry w wyszukiwanie wzrokowe | Uwaga selektywna, szybkość przeszukiwania | Wiarygodne w podobnych zadaniach | Tablica Schultego |
| Strategiczne gry planszowe | Liczenie ruchów naprzód, ocena pozycji | Duże metaanalizy znajdują niewielki transfer poza grę | Warcaby, Reversi |
Co pokazały badania z obrazowaniem mózgu
Oto badania najczęściej przywoływane, gdy mowa o tym, że gry zmieniają mózg. Każde zmierzyło coś konkretnego i żadne nie twierdzi więcej:
| Rok | Badanie | Gra | Co zmierzono |
|---|---|---|---|
| 1992 | Haier i in., Brain Research | Tetris | Zużycie glukozy w mózgu spadało, gdy wyniki rosły: mózg pracował wydajniej |
| 2003 | Green i Bavelier, Nature | Medal of Honor kontra Tetris | 10 godzin gry akcji poprawiło uwagę wzrokową u osób niegrających; Tetris nie |
| 2009 | Haier i in., BMC Research Notes | Tetris | Nastolatki grające przez 3 miesiące miały grubszą korę w niektórych obszarach |
| 2013 | Anguera i in., Nature | NeuroRacer (gra badawcza) | Osoby w wieku 60–85 lat zmniejszyły koszty wielozadaniowości; efekt utrzymał się po 6 miesiącach |
| 2014 | Kühn i in., Molecular Psychiatry | Super Mario 64 | 2 miesiące po 30 minut dziennie zwiększyły ilość istoty szarej w hipokampie, korze przedczołowej i móżdżku |
| 2022 | Chaarani i in., JAMA Network Open | Gry wideo ogólnie | Dzieci grające 3+ godziny dziennie lepiej wypadały w zadaniach na uwagę i pamięć roboczą |
Dwa z tych badań to eksperymenty: badacze sami przydzielili ludziom granie, więc to gra spowodowała zmianę. Badanie z 2022 roku porównywało dzieci, które już grały, z niegrającymi, więc pokazuje związek, a nie przyczynę.
Gry akcji a uwaga
Najmocniejsze argumenty za grami dotyczą gatunku, który często niepokoi rodziców: szybkich gier akcji. W 2003 roku C. Shawn Green i Daphne Bavelier opublikowali w Nature badanie, w którym gracze gier akcji wypadali lepiej od niegrających w kilku testach uwagi wzrokowej, na przykład w wyłapywaniu celu wśród rozpraszaczy czy śledzeniu obiektów na ekranie. Żeby sprawdzić, czy to granie powoduje różnicę, kazali osobom niegrającym trenować przez 10 godzin w grę akcji (Medal of Honor) albo w Tetrisa. Poprawę w testach uwagi miała tylko grupa grająca w grę akcji.
Potem przyszły dziesiątki kolejnych badań. Metaanaliza z 2018 roku, prowadzona przez Benoit Bediou, z Bavelier i Greenem wśród autorów, zebrała dowody i wykazała, że gry akcji wiążą się z lepszą percepcją, uwagą kierowaną celem i umiejętnościami przestrzennymi. Badacze tłumaczą to wymaganiami gatunku: trzeba obserwować cały ekran, wyłapywać to, co ważne, ignorować resztę i reagować w ułamku sekundy, raz za razem.
Nie każda szybka gra się liczy. Efekt dotyczył gier łączących szybkość, wiele ruchomych obiektów i ciągłe decyzje, gdzie patrzeć; spokojne gry logiczne, w tym Tetris w badaniu z 2003 roku, go nie dawały. Na naszej stronie te składniki ma Space Rocks: asteroidy nadlatują ze wszystkich stron, rozpadają się na mniejsze i szybsze odłamki, a ty jednocześnie sterujesz, przyspieszasz i strzelasz.
Światy 3D i pamięć przestrzenna
W 2014 roku Simone Kühn i jej zespół z Instytutu Maxa Plancka w Berlinie poprosili dorosłych, żeby przez dwa miesiące grali w Super Mario 64 po 30 minut dziennie. Rezonans magnetyczny przed i po treningu pokazał więcej istoty szarej w prawym hipokampie, prawej korze przedczołowej i móżdżku w porównaniu z grupą niegrającą. Te obszary odpowiadają za nawigację w przestrzeni, planowanie i precyzję ruchów, czyli dokładnie to, czego wymaga platformówka 3D.
Wynik pasuje do badania taksówkarzy: poruszanie się w przestrzeni trenuje hipokamp. To jedno badanie na małej grupie, więc pokazuje, że zmiana jest możliwa, a nie jak duża i trwała będzie u każdego.
Łamigłówki a planowanie
Łamigłówki wymagające planowania mają długą historię w neuropsychologii. Wieża Hanoi i jej odmiana, Wieża Londynu (wprowadzona przez Tima Shallice'a w 1982 roku), służą do badania planowania u pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych, czyli części mózgu, która wyznacza cele, planuje kroki i utrzymuje je w pamięci. Rozwiązanie takiej łamigłówki wymaga wyobrażenia sobie kilku ruchów naprzód bez ich wykonywania.
Granie w łamigłówki rzeczywiście ćwiczy te funkcje i szybko robimy w nich postępy. Haczyk to transfer: badania łamigłówek, szachów i aplikacji do treningu mózgu pokazują, że poprawa zostaje blisko trenowanego zadania. Mistrz sudoku staje się świetny w sudoku, a nie w planowaniu domowego budżetu. Duże przeglądy badań nad transferem omawiamy w artykule Czy trening mózgu działa?, a poradnik o wieży Hanoi pokazuje strategię planowania, której uczy ta łamigłówka: rekurencję.
Czy gry pomagają mózgom dzieci?
Największe jak dotąd badanie pochodzi z amerykańskiego projektu ABCD. W 2022 roku Bader Chaarani i współpracownicy porównali około 2000 dzieci w wieku 9 i 10 lat: te, które grały co najmniej 3 godziny dziennie, lepiej niż niegrające radziły sobie z zadaniami na hamowanie reakcji (zatrzymanie ruchu w ostatniej chwili) i pamięć roboczą. Ich skany mózgu różniły się też w obszarach związanych z uwagą i pamięcią. Ponieważ dzieciom nie przydzielono grania, badanie nie rozstrzyga, czy to gry poprawiły te umiejętności, czy dzieci z takimi umiejętnościami chętniej grają.
Jedna gra poszła dalej. W czerwcu 2020 roku amerykańska FDA dopuściła EndeavorRx, grę dla dzieci w wieku od 8 do 12 lat z ADHD, jako pierwszą terapię w formie gry. Przepisuje się ją razem z innym leczeniem, co pokazuje zarówno potencjał, jak i granice: gra zaprojektowana przez naukowców, sprawdzona w badaniach klinicznych, dopuszczona do jednego wąskiego zastosowania.
Dla rodziców wniosek praktyczny to równowaga. Gry mogą ćwiczyć uwagę, pamięć i rozwiązywanie problemów, ale nie powinny zabierać czasu na sen, ruch, czytanie i lekcje, które mają własne mocne dowody. Gry ćwiczące szkolne umiejętności znajdziesz w poradniku o grach edukacyjnych dla dzieci (po angielsku).
Czy gry pomagają osobom starszym?
W 2013 roku Joaquin Anguera, Adam Gazzaley i ich zespół z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco opublikowali w Nature badanie gry NeuroRacer, wyścigówki zaprojektowanej do ćwiczenia wielozadaniowości. Osoby w wieku od 60 do 85 lat grały łącznie 12 godzin przez cztery tygodnie. Ich koszty wielozadaniowości spadły poniżej poziomu niećwiczących dwudziestolatków, efekt utrzymywał się po sześciu miesiącach, a uczestnicy poprawili się też w niećwiczonych testach pamięci roboczej i uwagi długotrwałej. Zapis EEG pokazał silniejszą aktywność w czołowych obszarach mózgu, które sterują uwagą.
To jeden z najbardziej obiecujących wyników w tej dziedzinie, ale dotyczy gry zaprojektowanej do jednej konkretnej umiejętności. Nie ma dowodu, że zwykłe gry czy aplikacje do treningu mózgu zapobiegają demencji. Starszym graczom gry dają przyjemność, skupienie i umysłową aktywność, i to wystarczający powód, żeby grać.
Czego gry nie robią
- Nie podnoszą ogólnej inteligencji. Duże przeglądy badań nad treningiem mózgu, szachami i innymi grami znajdują zyski w trenowanych zadaniach i bardzo niewiele poza nimi.
- Zmiana w mózgu to nie automatycznie korzyść. Grubsza kora czy więcej istoty szarej pokazują, że mózg przystosował się do ćwiczenia; nie dowodzą lepszego myślenia na co dzień.
- Więcej nie znaczy lepiej. Badania z pozytywnymi wynikami opierały się na krótkich, regularnych sesjach. W 2019 roku Światowa Organizacja Zdrowia dodała zaburzenie związane z graniem do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11, obowiązującej od 2022 roku) dla grania, które przez co najmniej rok wypiera inne sfery życia.
- Gry nie zastępują podstaw. Sen, ruch i kontakty z ludźmi mają mocniejsze dowody działania na mózg niż jakakolwiek gra.
Jak grać, żeby mózg na tym skorzystał
- Trzymaj się granicy swoich możliwości. Gdy gra robi się łatwa, mózg przestaje się dostosowywać. Podnieś poziom trudności albo zmień grę.
- Mieszaj typy gier. Każdy typ ćwiczy inną umiejętność. Tydzień z grą akcji, łamigłówką i grą pamięciową obejmuje więcej niż tydzień z jedną grą.
- Graj krótko i regularnie. W opisanych badaniach było to 30–60 minut kilka razy w tygodniu, a nie maratony.
- Ucz się czegoś nowego. Najbardziej stroma część krzywej uczenia się to moment, w którym mózg zmienia się najmocniej. Nowa gra wymaga od niego więcej niż powtarzanie ulubionej.
- Porównuj się ze sobą. Zapisuj swój najlepszy czas lub wynik; widoczny postęp to informacja zwrotna, która podtrzymuje trening.
Które z naszych gier trenują jakie umiejętności
Wszystkie gry na Extensive Harmony są darmowe, działają w przeglądarce i nie wymagają konta. Żadna nie obiecuje podniesienia IQ; oto co ćwiczy każda z nich:
- Uwaga i szybkość reakcji: Space Rocks (śledzenie asteroid ze wszystkich stron przy jednoczesnym sterowaniu) i Łap kreta (reagowanie na cele, które pojawiają się i znikają).
- Wyszukiwanie wzrokowe: Tablica Schultego, czyli szukanie liczb po kolei na planszy 4×4, 5×5 lub 6×6.
- Pamięć krótkotrwała: Pary z 8, 12 lub 18 parami oraz Echo kolorów, w którym każda runda dodaje jeden krok do sekwencji.
- Planowanie: Wieża Hanoi z 3, 5 lub 7 krążkami oraz Przesuwanie skrzyń, gdzie jedno nieostrożne pchnięcie może sprawić, że poziomu nie da się już ukończyć.
- Logika: Sudoku, Obrazki logiczne, Saper i Łamacz kodu.
- Liczenie: Szybka matematyka, z 15, 10 lub 7 sekundami na pytanie, ćwiczy rachunki, których używasz na co dzień.
- Myślenie o krok przed przeciwnikiem: Warcaby i Reversi z komputerem; matematykę takich gier wyjaśnia artykuł Czym jest teoria gier?
Najczęściej zadawane pytania
Czy gry naprawdę zmieniają mózg?
Tak, i da się to zmierzyć. W badaniu z 2014 roku dorośli, którzy przez dwa miesiące grali w Super Mario 64 po 30 minut dziennie, mieli potem więcej istoty szarej w hipokampie, korze przedczołowej i móżdżku niż grupa kontrolna. Każda ćwiczona umiejętność zmienia obszary mózgu, które za nią odpowiadają; gry są po prostu jednym z rodzajów ćwiczenia.
Jakie gry są najlepsze dla mózgu?
To zależy od umiejętności. Szybkie gry akcji mają najmocniejsze dowody w zakresie uwagi wzrokowej i szybkości reakcji, łamigłówki i gry strategiczne ćwiczą planowanie i logiczne myślenie, gry pamięciowe ćwiczą pamięć krótkotrwałą i wzrokowo-przestrzenną, a gry z poruszaniem się w trójwymiarowym świecie orientację przestrzenną. Różnorodność i poziom, który wciąż stanowi wyzwanie, są ważniejsze niż konkretny tytuł.
Czy gry sprawiają, że dzieci są mądrzejsze?
Nie ma dobrych dowodów, że gry podnoszą ogólną inteligencję. Badanie z 2022 roku objęło około 2000 dzieci w wieku 9 i 10 lat: te, które grały co najmniej 3 godziny dziennie, lepiej wypadały w zadaniach na uwagę i pamięć roboczą niż niegrające, ale badanie nie mogło wykazać, że to granie spowodowało różnicę. Gry nie powinny zabierać czasu na sen, ruch i naukę.
Czy istnieją gry przepisywane przez lekarzy?
Tak. W czerwcu 2020 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) dopuściła EndeavorRx, grę dla dzieci w wieku od 8 do 12 lat z ADHD, jako pierwszą terapię w formie gry. Stosuje się ją razem z innym leczeniem, a nie zamiast niego.
Ile grać, żeby mózg na tym skorzystał?
W badaniach, które wykazały zmiany, sesje były krótkie i regularne: 30 minut dziennie przez dwa miesiące w badaniu z Super Mario, trzy godzinne sesje tygodniowo przez cztery tygodnie w badaniu NeuroRacer z udziałem osób starszych. Kilka krótkich sesji w tygodniu w grach, które wciąż są wyzwaniem, to rozsądny wzór; bardzo długie codzienne granie niesie ryzyko bez udowodnionych korzyści.
